Η Καταστροφή της Σμύρνης και η αλλαγή του Ορθόδοξου Εορτολογίου (1922 – 1923)

Εισαγωγικά στοιχεία

Με το Παλαιό ημερολόγιο τα γεγονότα ξεκίνησαν από 31 Αυγούστου 1922 (ή 13-22 Σεπτεμβρίου 1922 με το νέο ημερολόγιο, το οποίο όμως εισήχθη το 1923 – 1924).

Η Καταστροφή της Σμύρνης ή η σφαγή και Πυρκαγιά της Σμύρνης αφορά στα γεγονότα της σφαγής του ελληνικού και του αρμενικού πληθυσμού της Σμύρνης από τον βάρβαρο κεμαλικό στρατό, καθώς και η πυρπόληση της πόλης. Η τελευταία διήρκεσε από τις 31 Αυγούστου έως τις 4 Σεπτεμβρίου (με το παλαιό ημερολόγιο) του 1922. Σήμερα η επέτειος αυτή στην (εικονική) “πραγματικότητα” είναι η 13^η Σεπτεμβρίου, καθώς την επόμενη χρονιά εισήχθη στην Ελλάδα το νέο ημερολόγιο. Δηλαδή κακώς εορτάζουμε την μνήμη στις 13 Σεπτεμβρίου (ή άλλοι πάλι στις 14/09), διότι το 1922 ακόμη είχαν το παλαιό ημερολόγιο και η καταστροφή άρχισε στις 31 Αυγούστου του 1922 (η οποία σήμερα με την διαφορά των 13 ημερών των δύο ημερολογίων, είναι θεωρητικά η 13η Σεπτεμβρίου). Δηλαδή και εδώ έχουμε ιστορική ανακρίβεια, γιατί αλλάζουν (εικονικά) οι σύγχρονοι ιστορικοί την πραγματική ημερομηνία των γεγονότων από 31 Αυγούστου – σε 13 Σεπτεμβρίου, με στόχο να αποκρύψουν και τις εθνικές μειοδοσίες που έγιναν στο διάστημα των ημερών αυτών, καθώς και το ιστορικό παρασκήνιο. (Βλέπε αναλυτικότερα και Περικλέους Ηλ. Νταλιάνη, Το ημερολογιακό σχίσμα από ιστορικής και ΕΚΚΛΗΣΙΟΛΟΓΙΚΉΣ ΑΠΌΨΕΩΣ).

Εδώ πρέπει να σημειωθεί ότι η αλλαγή του πάτριου εορτολογίου έφερε δυστυχώς και την εθνική συμφορά, καθότι όποτε έγιναν θρησκευτικού τύπου προδοσίες της Ορθοδόξου πίστεως και της Εκκλησίας μας, τόσο από την εκκλησιαστική, όσο και από την πολιτική ηγεσία του τόπου, εκεί ακολούθησαν και εθνικές συμφορές (βλέπε και Περικλέους Ηλ. Νταλιάνη, Το ημερολογιακό σχίσμα από ιστορικής και ΕΚΚΛΗΣΙΟΛΟΓΙΚΉΣ ΑΠΌΨΕΩΣ, Αθήνα 2012).

Δυστυχώς λόγω των τότε δικαιολογημένων αντιδράσεων και δυναμικών διαδηλώσεων των ορθοδόξων χριστιανών της πόλεως, έναντι του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως, σχετικά με την αντικανονική εισαγωγή του νέου ημερολογίου, σε σχέση και σύνδεση αυτού, με τις ακίνητες εορτές των Χριστουγέννων (καθότι ο υπολογισμός του Πάσχα δεν άλλαξε παρότι αυτό ήθελαν αρχικά, αλλά ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος θέλει να τον αλλάξει κατά τα παπικά πρότυπα μετά το 2025, προκειμένου να προχωρήσει στην ψευδοένωση με τον αιρεσιάρχη Πάπα της Ρώμης, καθώς και σε ένα νέο αιρετικό Πασχάλιο, αντίθετο της Πρώτης Οικουμενικής Συνόδου), η οποία αλλαγή έγινε τότε από τον Μασόνο και (καθηρημένο από την Εκκλησία της Ελλάδος) Πατριάρχη Μελέτιο Μεταξάκη και τον επίσης Μασόνο Πρωθυπουργό Ελευθέριο Βενιζέλο (ο οποίος ευθύνεται για την ήττα στην Μικρά Ασία) και οδήγησαν στην λεγόμενη ανταλλαγή των πληθυσμών του 1923 (η οποία ουσιαστικά ήταν η εξορία όσων Ελλήνων είχαν γλιτώσει από την σφαγή των Κεμαλιστών). Αντίθετα στην Θράκη έμειναν έως σήμερα εξισλαμισμένοι Έλληνες, οι οποίοι έχουν υιοθετηθεί αντικανονικά από την Τουρκία και το παράνομο Τουρκικό προξενείο και δηλώνουν αντικανονικά ως “Τούρκοι” (κάνοντας πρόσφατα και τουρκικό κόμμα), διότι επειδή είναι μουσουλμάνοι νιώθουν ξένοι προς τον Ελληνισμό, ό όποιος Ελληνισμός συνδέεται πάντα με την Ορθόδοξη Εκκλησία (ένθα ανωτέρω). Γι’αυτό και επί τουρκοκρατίας όποιος έχανε την Ορθόδοξη πίστη, γινόταν και Τούρκος και επίσης οι αρχικά κρυπτοχριστιανοί εν συνεχεία εξισλαμίστηκαν. Παραθέτω τα ιστορικά γεγονότα:

Προηγηθέντα της πυρπόλησης

Μετά την κατάρρευση του μετώπου, και την άτακτη υποχώρηση και αναδίπλωση του ελληνικού εκστρατευτικού σώματος από το Αφιόν Καραχισρ, (στα μέσα Αυγούστου του 1922), άρχισε και ο ξεριζωμός ενός μεγάλου μέρους του χριστιανικού πληθυσμού (Ελλήνων και Αρμενίων) προς τη μικρασιατική ακτή, που, κατά τους υπολογισμούς του Οικουμενικού Πατριαρχείου^[1], έφτανε τις 250.000. Επίσης, στη Σμύρνη είχαν βρει καταφύγιο και 15.000 Αρμένιοι που συνωστίζονταν στα διάφορα ιδρύματα και σπίτια της Αρμενικής Κοινότητας^[2].

Η αδιάκοπη όμως άφιξη των τρένων που μετέφεραν στρατιωτικά υπολείμματα και πρόσφυγες (υπολογίστηκε ότι έφταναν με ρυθμό 30.000 ατόμων την ημέρα) στη Σμύρνη, καθώς και οι έντονες φήμες της γενικής κατάρρευσης του μετώπου μεγάλωναν την ένταση και την ανησυχία του πληθυσμού, ενώ η προετοιμασία της ελληνικής διοίκησης για αναχώρηση δεν άφηναν πλέον τις παραμικρές αμφιβολίες για τη μετέπειτα εξέλιξη^[4]. Έναντι της έντρομης εκείνης κατάστασης που εξελισσόταν, χαρακτηριστική υπήρξε η απάντηση του Έλληνα Υπάτου Αρμοστή Αριστείδη Στεργιάδη στον πρώην Νομάρχη Λέσβου και Διοικητή Χίου Γεώργιο Παπανδρέου, όταν ο δεύτερος του συνέστησε να ενημερώσει άμεσα τον ελληνογενή πληθυσμό για να φύγει. Ο Στεργιάδης φέρεται να δήλωσε στον Παπανδρέου: «Καλύτερα να μείνουν εδώ, να τους σφάξει ο Κεμάλ, γιατί αν πάνε στην Αθήνα θ’ ανατρέψουν τα πάντα».^[5] Μέχρι την τελευταία στιγμή οι αρχές καθησύχαζαν τους κατοίκους της Σμύρνης, ενώ ο Αρμοστής Στεργιάδης αντιδρούσε βιαιότατα στις προτάσεις της “Μικρασιατικής Άμυνας” και του Μητροπολίτη Χρυσόστομου (που ανησυχούσαν και πρότειναν εξοπλισμό του μικρασιατικού πληθυσμού) ως ηττοπαθείς.

Στις 24 Αυγούστου/6 Σεπτεμβρίου αναχώρησε και το τελευταίο ελληνικό στρατιωτικό τμήμα. Την επομένη οι χιλιάδες των προσφύγων, Έλληνες και Αρμένιοι, που κατέκλυζαν όλο το μήκος της περίφημης προκυμαίας «Κε» της Σμύρνης μάταια περίμεναν πλέον τα επιταγμένα ελληνικά πλοία για τη μεταφορά τους στα γειτονικά ελληνικά νησιά. Μετά όμως από έντονη παρέμβαση του Αμερικανού Προξένου Γ. Χόρτον, (G. Horton), στάλθηκαν δύο αμερικανικά αντιτορπιλικά για την εξυπηρέτηση των προσφύγων^[6]. Την επομένη, 26 Αυγούστου/8 Σεπτεμβρίου 1922, αναχώρησαν οι ελληνικές Αρχές Σμύρνης. Ο μέχρι τότε Έλληνας Ύπατος Αρμοστής της Σμύρνης, Αρ. Στεργιάδης, επιβιβάστηκε σε φορτηγίδα η οποία τον μετέφερε σε αγγλικό πολεμικό πλοίο που του διατέθηκε με προορισμό την Κωνσταντινούπολη και από εκεί κατέφυγε στη Γαλλία.

Η αντίστροφη μέτρηση για την πόλη της Σμύρνης είχε πλέον φθάσει.

Ο ελληνικός στόλος

Στις 11 Σεπτεμβρίου του 1922, δηλαδή δύο ημέρες πριν από την έναρξη της καταστροφής της πόλης, είχε εκδηλωθεί στρατιωτικό κίνημα στη Χίο και τη Μυτιλήνη. Τούτο είχε συνέπεια όλος σχεδόν ο ελληνικός στόλος με το σύνολο των επίτακτων πλοίων να τεθεί υπό τους κινηματίες για τη μεταγωγή του ελληνικού στρατού προς το Λαύριο, προκειμένου να επικρατήσει η επανάσταση στην Αθήνα.^[7] Μάλιστα δε, το ελληνικό θωρηκτό Κιλκίς που ναυλοχούσε και είχε ως βάση τη Σμύρνη, με την έκρηξη του κινήματος και υπό τον κυβερνήτη πλοίαρχο Δεμέστιχα μετέβη στη Σάμο όπου και παρέμεινε προκειμένου να επιβάλει την επανάσταση^[8] παρότι οι καπνοί της καταστροφής, κατά την ημέρα, και το φέγγος της πυρκαγιάς, κατά τη νύχτα, ήταν ορατά τόσο από τη Χίο όσο και από τη Σάμο.

Στις 15 Σεπτεμβρίου 1922, κατά την τρίτη ημέρα της καταστροφής της Σμύρνης, το θωρηκτό Κιλκίς απέπλευσε και ενώθηκε με το θωρηκτό Αβέρωφ, μεταξύ Χίου και Σάμου, που κατερχόταν ολοταχώς το Αιγαίο προς Πειραιά, προερχόμενο από την Κωνσταντινούπολη, αφού προηγουμένως είχε σημειωθεί ανταρσία και είχε αποχωρήσει από τη Διασυμμαχική Ανταντική Ναυτική Δύναμη, που ναυλοχούσε στον Βόσπορο, στην οποία είχε ενταχθεί μετά την υπογραφή της ανακωχής του Μούδρου, υπό τον κινηματία κυβερνήτη Αντιπλοίαρχο Γ. Χατζηκυριάκο^[9].

Είσοδος των Τούρκων στην πόλη

Οι Τούρκοι μπήκαν στη Σμύρνη το πρωί του Σαββάτου (27 Αυγούστου/9 Σεπτεμβρίου), με σχετική τάξη, όμως από το βράδυ της ίδιας ημέρας, Τούρκοι πολίτες αρχικά, και στρατιώτες στη συνέχεια, άρχισαν να διαπράττουν σποραδικές λεηλασίες και φόνους. Την Κυριακή κατέφθασαν νέες δυνάμεις του τουρκικού στρατού, ενώ εντάθηκαν οι σφαγές του ελληνικού και αρμενικού πληθυσμού, καθώς και οι λεηλασίες.^[10]

Μέχρι την Τετάρτη, 31 Αυγούστου/13 Σεπτεμβρίου είχε ολοκληρωθεί η καταστροφή της αρμενικής συνοικίας, η οποία ισοπεδώθηκε. Από το βράδυ της ίδιας ημέρας, εντάθηκαν οι λεηλασίες και οι φόνοι Ελλήνων οι οποίοι κράτησαν για πολλές ημέρες μετά την είσοδο των Τούρκων στην πόλη. Κατά τα επεισόδια αυτά κατακρεουργήθηκε και ο μητροπολίτης Χρυσόστομος, τον οποίο παρέδωσε στον όχλο ο νέος διοικητής της πόλης, υποστράτηγος Νουρεντίν. Μεταξύ των θυμάτων, υπήρξαν και μεμονωμένες περιπτώσεις φόνων Δυτικών, όπως του Βρετανού συνταγματάρχη Murphy που σκοτώθηκε ενώ προσπαθούσε να προστατέψει το προσωπικό του από αρπαγές και βιασμούς ή του Ολλανδού εμπόρου Oscar de Jongh και της γυναίκας του.^[11]

Οι σφαγές κατά Ελλήνων και Αρμενίων από τους Τούρκους έκαναν τον Αμερικανό Πρόξενο στη Σμύρνη, Τζωρτζ Χόρτον (George Horton), να γράψει: «Ένα από τα δυνατότερα συναισθήματα που πήρα μαζί μου απ’ τη Σμύρνη ήταν το συναίσθημα της ντροπής, διότι ανήκα στο ανθρώπινο γένος»^[12]

Την Τετάρτη εκδηλώθηκε και η φωτιά, αρχικά στην αρμενική συνοικία. Κατά την Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, ο εμπρησμός ήταν αναμφίβολα προμελετημένος και οργανωμένος, καθώς οι Τούρκοι στρατιώτες που τον διέπραξαν χρησιμοποίησαν δοχεία με βενζίνη και εμπρηστικές βόμβες. Οι πολλές πληροφορίες που δίνουν οι αυτόπτες μάρτυρες καταρρίπτουν πλήρως την επίσημη τουρκική θέση ότι τον εμπρησμό διέπραξαν Αρμένιοι ή Έλληνες για να εκδικηθούν τους Τούρκους.^[11] H φωτιά κατέκαψε όλη την πόλη, εκτός από τη μουσουλμανική και την εβραϊκή συνοικία^[13][14], και διήρκεσε από τις 31 Αυγούστου έως τις 4 Σεπτεμβρίου (με το παλαιό ημερολόγιο).

Η πόλη εκκενώθηκε από τον ελληνικό και αρμενικό πληθυσμό της και τους χιλιάδες πρόσφυγες που είχαν συρρεύσει εκεί (κατά τον Λ. Οικονόμου έφταναν τους 300.000), μέχρι τα τέλη Σεπτεμβρίου 1922 (παλαιό ημερολόγιο).^[15]

Η ευθύνη για την καταστροφή

Σύμφωνα με τον Γερμανό ιστορικό, καθηγητή Ιστορίας και ειδικό σε θέματα Ελλάδας και Κύπρου, Χάιντς Α. Ρίχτερ, «Οι δύο βασικοί υπαίτιοι για τις θηριωδίες που ακολούθησαν την κατάληψη της Σμύρνης από τους Τούρκους είναι ο Βαλής της πόλης, ο στρατηγός Νουρεντίν Πασάς και ο αρχιστράτηγός του, ο Μουσταφά Κεμάλ, ο οποίος ήταν εκείνος που τον διόρισε σε αυτή τη θέση»^[16].

Παραπομπές

1. ↑ Αρχείο Ελευθερίου Βενιζέλου, Μουσείο Ελ. Βενιζέλου Αθήνα, Φάκ.317 “Έκθεση Οικουμενικού Πατριαρχείου – Η καταστροφή της Σμύρνης κατά τας εις Οικουμενικόν Πατριαρχείον μέχρι 11ης/24 Σεπτεμβρίου πληροφορίας σ.1
2. ↑ Α. Κουρτιάν “Τα τετράδια της Αντζέλ Κουρτιάν – Αθήνα 1980
3. ↑ «Aya Fotini». levantineheritage.com. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 3 Νοεμβρίου 2017. Ανακτήθηκε στις 24 Μαΐου 2017.
4. ↑ Βικτωρία Σολωμονίδου Δρ του King College Λονδίνου “Ο καυτός Αύγουστος” (Η Μικρασιατική Καταστροφή – 15 συγκλονιστικές μαρτυρίες Αφιέρωμα ΤΑ ΝΕΑ σ.51 2008
5. ↑ Γ. Δάφνης “Η Ελλάς μεταξύ δύο πολέμων” Αθήνα 1955 σ.16
6. ↑ Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών “Έξοδος” τ. Α’ Αθήνα 1980
7. ↑ Γεωργίου Ρούσσου, Νεώτερη ιστορία του ελληνικού έθνους (1826-1974), τόμος ΣΤ, σελ.302
8. ↑ Νεώτερον Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν Ηλίου – “Κιλκίς” θωρηκτό τ.10ος σ.711-712
9. ↑ Νίκου Σταθάκη “Θ/Κ Γ. Αβέρωφ” έκδοση Πολεμικού Ναυτικού 1987
10. ↑ Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. ΙΕ΄, σ. 235.
11. ↑ ^{Άλμα πάνω, στο:11,0 11,1} Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. ΙΕ΄, σ. 236.
12. ↑ George Horton, Γενικού Προξένου των ΗΠΑ στην Εγγύς Ανατολή επί τριάντα χρόνια, Η Κατάρα της Ασίας, μετάφρ. Γεωργίου Λ. Τσελίκα, εκδ. The Bobbbs – Merril Company, Indianapolis 1926, σ. 104.
13. ↑ Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. ΙΕ΄, λεζάντα εικόνας στη σ. 219.
14. ↑ Richard Clogg, A Concise History of Greece, Cambridge University Press, 2002, σ. 97
15. ↑ Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. ΙΕ΄, σσ. 236, 238.
16. ↑ “Ο Ελληνοτουρκικός Πόλεμος 1919 – 1922, σελ. 325 (“Συμπεράσματα”), εκδόσεις Γκοβόστης, 2020

Πηγές

• Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Τόμος ΙΕ΄: Νεώτερος Ελληνισμός από το 1913 έως το 1941, Αθήνα: Εκδοτική Αθηνών, 1978, σελ. 234-239, ISBN 978-960-213-111-4
• Ilias Chrissochoidis, “The Burning of Smyrna: H. C. Jaquith’s Report to Admiral Bristol,” American Journal of Contemporary Hellenic Issues 14 (Summer 2023).

Δείτε επίσης

• Μικρασιατική Καταστροφή

ΣΧΕΤΙΚΑ ΛΗΜΜΑΤΑ

• Μικρασιατική Καταστροφή Οι βιαιοπραγίες που έλαβαν χώρα κατά τη τουρκική ανακατάληψη της Μικράς Ασίας
• Αριστείδης Στεργιάδης Έλληνας πολιτικός
• Ελληνική κατοχή ΣμύρνηςΚατοχή και διοίκηση της Σμύρνης από τον ελληνικό στρατό στα πλαίσια της συνθήκης Ανακωχής του Μούδρου, 1919